İnternette yayınlanan gösterisi sonrası tutuklanan Deniz Göktaş’ın Tekirdağ’ın Çorlu ilçesindeki Karatepe Yüksek Güvenlikli Cezaevi’ne sevk edilmesiyle birlikte “Kuyu Tipi” hapishaneler geniş kesimlerin gündemine girdi. Oysa “sessiz sedasız” hayata geçen kuyu tipi hapishaneler uzunca bir süredir hayatımızda yer alıyordu. Bu “yeni tip” hapishanelere karşı başlatılan açlık grevleri ve ölüm oruçları haber bültenlerinde pek yer bulamadı ve dolayısıyla kamuoyunda kuyu tiplerine karşı son derece sınırlı bir bilgi ve tepki oluştu. Temmuz ayı başında Gürkan Türkoğlu’nun açlık grevinin 266. gününde hayatını kaybetmesi ile bu vahşi hapishane düzeninin gerçek yüzü daha bir görünür oldu. Kuyu tipi hapishaneleri Çağdaş Hukukçular Derneği (ÇHD) Hapishane Komisyonundan Avukat Güçlü Sevimli’ye sorduk.
Kuyu Tipi Hapishane nedir? Neden bu hapishanelere “kuyu tipi” deniyor? Bu hapishaneler ne zaman ve ne amaçla açıldı?
Kuyu tipi olarak ifade edilen hapishaneler; Yüksek Güvenlikli Kapalı Hapishaneler, Y Tipi Kapalı Hapishaneler ve S Tipi Kapalı Hapishanelerdir. Her üç hapishane modelinin de ortak özelliği, F Tipi hapishanelerde uygulanan tecrit rejimini çok daha aşan ve ağır izolasyon içeren hapishaneler olmalarıdır. Bu hapishanelerde kalan siyasi tutuklu ve hükümlüler, özellikle Y Tipi ve Yüksek Güvenlikli Hapishanelerin mimarisi ile uygulanan yoğun tecrit nedeniyle bu yeni tip hapishaneleri “Kuyu Tipi” olarak tanımlamaktadırlar. 2021 yılından bu yana açılmış hapishanelerdir.
Kuyu Tipi Hapishanelerin mimarisi ve özellikleri nasıl ve diğer tiplerden nasıl ayrılıyor? Eskiden kaldırılması için çokça mücadele edilen F tipi cezaevleri ile kuyu tiplerinin arasındaki fark ne?
“Kuyu Tipi” hapishanelerin yapımı ve açılması noktasındaki süreç; F Tipi hapishanelerin yapımı ve açılması sürecinin tam aksine, oldukça “sessiz sedasız” bir şekilde, kamuoyunun gözünden uzak ve hatta neredeyse “gizlilik” içerisinde yürütülmüştür. Öte yandan bu üç hapishanenin mimari özelliklerine ve buralarda uygulanan hapishane rejimine ilişkin Adalet Bakanlığı tarafından basına veya kamuoyuna yönelik doğrudan herhangi bir açıklama da olmamıştır. S Tipi Kapalı hapishaneler, 1 ve 3 kişilik hücrelerden oluşmaktadır, iki katlıdır. Mimarisi mevcut F Tipi hapishanelerle neredeyse aynıdır. Her hücrenin kendi havalandırması bulunmaktadır. Mimari açıdan F Tiplerinden farkı, hücrenin de içinde kamera olmasıdır.
Y Tipi Kapalı Hapishaneler; 1 ve 3 kişilik hücrelerden oluşmakta olup üç katlıdır. Hapishanenin her katında altı hücre bulunmaktadır. F Tipi ve S Tipi hapishanelere göre tecrit ve izolasyonun çok daha koyu olduğu hapishanelerdir. Hücre pencereleri tel kafesle kaplıdır. Hücre kapıları elektronik, infaz koruma memuru olmaksızın açılmaktadır. Hücre kapısının dışında bir buton bulunmakta ve infaz koruma memuru gelip o butona basıp sinyal verince ana merkezden bir görevli kilidi açmaktadır. Hücrelerin kendi havalandırması bulunmamaktadır. Tutuklu ve hükümlüler hapishanenin başka bir bölümünde bulunan havalandırmaya günde bir saat ve tek başlarına çıkarılmaktadır. Havalandırmalar yüksek duvarlı, penceresiz ve her iki yanda kamerayla izlenmektedir. Sohbet hakkı uygulanmamaktadır. Tutuklu ve hükümlülerin büyük bir çoğunluğu, ağırlaştırılmış müebbet hapis mahkumu koşullarında tek başlarına tutulmaktadır.
Yüksek Güvenlikli Kapalı hapishaneler ise 1 ve 3 kişilik hücrelerden oluşmaktadır ve iki katlıdır. Mimarisi Y Tipi hapishanelere benzemektedir. Mevcut tüm uygulamalar Y Tipi hapishanelerle aynıdır. Hücre pencereleri tel kafesle kaplıdır. Hücre kapıları elektronik, infaz koruma memuru olmaksızın açılmaktadır. Hücre kapısının dışında bir buton bulunmakta ve infaz koruma memuru gelip o butona basıp sinyal verince ana merkezden bir görevli kilidi açmaktadır. Hücrelerin kendi havalandırması bulunmamaktadır. Tutuklu ve hükümlüler hapishanenin başka bir bölümünde bulunan havalandırmaya günde bir saat ve tek başlarına çıkarılmaktadır. Havalandırmalar yüksek duvarlı, penceresiz ve her iki yanda kamerayla izlenmektedir. Sohbet hakkı uygulanmamaktadır. Tutuklu ve hükümlülerin büyük bir çoğunluğu, ağırlaştırılmış müebbet hapis mahkumu koşullarında tek başlarına tutulmaktadır.
Kimler kuyu tipinde kalıyor?
Şu anda Kuyu Tiplerinde hem adli tutuklu ve hükümlüler hem de siyasi tutuklu ve hükümlüler tutulmaktadır.
Kaç tutsak açlık grevinde ve ölüm orucunda? Durumları hakkında bilgi verebilir misiniz?
Antalya Döşemaltı kuyu tipinde zorla tutulurken açlık grevinin 266. Gününde hastaneye kaldırılıp zorla tıbbi müdahale sonrası komada üç ay kaldıktan sonra yaşamını yitiren Gürkan Türkoğlu’nun ardından hali hazırda kuyu tiplerinde şu anda açlık grevinde olan bir tutsak bulunmuyor. Ancak Marmara 6 Nolu (Silivri) L Tipi hapishanesinde uygulanan hak ihlallerine karşı süren süresiz açlık grevi eylemi bulunmakta. Marmara 6 nolu L tipinde, Şubat 2026’da kurumdaki kapasite aşımı nedeniyle siyasi tutsakların koğuşların ortak alanlarında ve koridorlarında yatmaya zorlanması, ihlaller zincirinin başlangıcı olmuştur. Bu zorunluluk, koğuş içi kameraların tutsakların uyku, giyinme dahil yirmi dört saatlik tüm mahrem alanlarını kaydetmesi sonucunu doğurmuştur. Tutsakların, mahremiyet alanlarını korumak amacıyla kameraları örtme vb. şekilde kapatması ise idare tarafından bir “güvenlik tehdidi” ve “örgütsel eylem” olarak kodlanmıştır. Mart ayındaki sürgün sevkler ve ağır darp olaylarının ardından, Nisan 2026’da kuruma yeni sevk edilen siyasi tutsakların da katılımıyla direniş büyümüştür. 28 Nisan 2026 tarihinde tutsaklar, koğuşlar içerisinde duvar örülerek inşa edilmiş olan 8,2 metrekarelik dört ayrı hücreye ikişer kişi olarak zorla kilitlenmişlerdir. Ayrıca siyasi tutsaklar haziran ayı sonuna tekabül eden süreçte sayım saatlerinde hücreye gelen gardiyanların üstlerine yürüdüğünü, sözlü saldırıda bulunduklarını ve ağır hakaretler ettiklerini de bildirmişlerdir. Gelinen aşamada, günlük yirmi iki saat süren bu kapalı devre fiili hücre cezası/ hücre hapsine karşı tutsakların başlattığı süresiz açlık grevi direnişi devam etmektedir. 23 Temmuz 2026 tarihi itibariyle; Cem Dursun ve Taceddin Erol Şahin 92. gününde; Hasan Basri Yıldız 73. gününde; Cemil Kurt ve Emircan Yazı 18. günündedir.
Tutsakların talepleri neler? Açlık grevine girip talepleri kabul edilen tutsaklar olduğunu biliyoruz. Devletin talepleri kabul etme kriterleri hakkında neler söyleyebilirsiniz?
Temel talep Kuyu tiplerinin kapatılması. Ayrıca bu temel talep etrafında kuyu tipinden, kuyu tipi olmayan başkaca hapishanelere sevk edilmek de diğer talep olarak ön plana çıkmaktadır. Devlet bugüne kadar şöyle bir pratik işletiyor; süresiz açlık grevindeki tutsağın sevk talebini eylem 200’lü günlere gelene kadar kabul etmeyip sonrasında 200’lü günlerden sonra sağlık durumu iyice ağırlaşıp ölüm sınırına gelindiğinde sevk talebini kabul edip, tutsağı kuyu tipi olmayan bir hapishaneye sevk etmek.
Saray iktidarının faşizmi kurumsallaştırma yürüyüşünde kuyu tipleri ile beraber oturtmaya çalıştığı hapishane rejiminin yeri ve önemini nasıl değerlendirirsiniz?
Devlet, uzun yıllardır F Tipi hapishanelerde uyguladığı tecrit politikalarından istediği sonucu alamamış ve F Tipi izolasyon modelinden çok daha ağır koşullara sahip, tecridin üst boyutta koyu ve sert bir şekilde uygulandığı kuyu tipi hapishaneleri açmıştır. Böylece tecrit ve izolasyon infaz modelinin yeni bir aşamasına geçilmiş olmuştur. Görülmektedir ki, bir yandan “Kuyu Tipi” hapishaneler açılıp faaliyete geçmiş ama bir yandan da bu hapishaneleri kabul etmeyen siyasi tutuklu ve hükümlülerin karşı koyuşları ve eylemleri de başlamıştır. Keza dışarıda da haklar ve özgürlükler mücadelesi veren hukuk kurumları, meslek odaları ve dernekler de yeni “Kuyu Tipi” hapishanelerle ilgili çeşitli etkinlik, eylem, raporlama ve bilgilendirme çalışmaları yapmaktadırlar. Açıkça ifade etmek gerekir ki, Kuyu tipi hapishanelere karşı, gerekli toplumsal karşı çıkışlar yapılamaz ise ceza infaz rejimi bir bütün olarak “Kuyu Tipi” hapishaneler modeline evrilecektir.