Ali Hamaney, Azeri kökenli dindar bir aileden geliyordu. Gençliğinde Şah yönetimine karşı mücadele etti. Bu sebeple birçok kez hapse atıldı ve sürgüne yollandı. 1979 İslam Devrimi’nin öncülerinden biri oldu. 1981 yılında bir camide konuşurken bombalı saldırıya uğradı ve ağır yaralandı. Humeyni öldükten sonra 1989’da ülkenin başına geçti ve 37 yıl boyunca İran’ı yönetti. İktidarı boyunca “Direniş Ekseni” adını verdiği bir strateji izledi. Lübnan’daki Hizbullah ve Filistin’deki Hamas ve Yemen’deki Husileri silahlandırdı. Bu örgütleri kullanarak savaşı İran topraklarından uzak tutmaya çalıştı. ABD ve İsrail’e karşı bu vekil güçlerle mücadele etti.
Son dönemi ise büyük bir çöküşle geçti. 2024’ün sonlarında en önemli bölgesel müttefiklerinden Suriye’deki Beşşar Esad rejiminin devrilmesi ve İsrail operasyonlarıyla Lübnan’da Hizbullah’ın komuta kademesinin, Gazze’de ise Hamas’ın yok edilmesi, Direniş Ekseni’nin parçalanmasına neden oldu. 2025 yılında İran, İsrail ve ABD arasında doğrudan savaş çıktı. İran’ın nükleer tesisleri ve ordusu ağır darbe aldı. Savaş sonrası ekonomi battı ve protestolar başladı. Ali Hamaney, ABD-İsrail saldırıları sonucunda 28 Şubat 2026’da hayatını kaybetti.
Pehlevi’nin Durumu
Rıza Pehlevi, babası İran Şahı 1979’da devrildiğinde Teksas’ta okuyan 18 yaşında bir öğrenciydi. Bir yıl sonra kendisini ülkesinin meşru hükümdarı ilan etti. Pehlevi, özellikle 2023’teki Mahsan Amini protestolarının ardından daha görünür hale geldi. Pehlevi, Batı’dan meşruiyet almak için Avrupa başkentlerini gezdi. En büyük desteği ise İran rejiminin ezeli rakibi İsrail’den görüyor. 2023’te İsrail’e giderek Başbakan Netanyahu ile görüştü. İktidara gelirse İsrail’i “derhal” tanıyacağını söyledi.
İngiliz danışmanlarına göre Pehlevi, İran halkının ABD’nin askeri yardımını istediğini savunuyor. Ülkedeki ekonomik kriz, monarşiye duyulan özlemi artırdı. Yurt dışındaki muhalif kanallar, eski dönemi güzelleyen belgesellerle bu algıyı güçlendirmeye çalışıyor. Pehlevi’nin sosyal medyadaki takipçi sayısı hızla artarak 9,9 milyon yeni takipçiye ulaştı. Ancak araştırmacılar, bu artışın ve İsrail yanlısı paylaşımların sahte hesaplar tarafından yapıldığını öne sürüyor.
Pehlevi’nin işi kolay değil. Babasının dönemindeki yolsuzluklar ve gizli polis teşkilatının baskıları nedeniyle birçok İranlı ondan hâlâ nefret ediyor. Son dönemde ise Trump ile görüşme planları gerçekleşmedi.
Yeni Lider Kim Olacak?
Ayatullah Arafı, geçici olarak yüce liderin görevini devralmakla görevlendirilen liderlik konseyine hukukçu üye olarak atandı. İran’ın dini lideri Ali Hamaney’in yerine geçecek resmi bir varis yok. Yeni lideri, 88 din adamından oluşan Uzmanlar Meclisi seçecek. Öne çıkan muhtemel adaylar şunlar:
Mojtaba Hamaney (Oğlu): Perde arkasında çok etkili ve Devrim Muhafızları ile güçlü bağları var. Ancak babadan oğula geçen bir yönetim, devrim sonrası İran’ın ilkelerine ters düşüyor. Ayrıca üst düzey bir din adamı değil.
Alireza Arafi: Hamaney’in yakın dostu ve devlet tecrübesi olan saygın bir din adamı. Medrese sisteminin başında ve anayasal kurumlarda önemli görevleri var.
Mirbagheri: Uzmanlar Meclisi’nin en muhafazakâr kanadını temsil ediyor.
Hassan Humeyni (Humeyni’nin Torunu): Devrimin kurucusu Ayetullah Humeyni’nin torunu olması ona saygınlık kazandırıyor. Ancak devlet tecrübesi yok ve ordu üzerinde etkisi zayıf. Diğerlerine göre daha ılımlı olduğu için geçmişte adaylığı engellenmişti.
Hashem Hosseini Bushehri: Süreci yönetecek kurumlara yakın, kıdemli bir isim. Hamaney’e yakın olsa da halk arasında az tanınıyor ve askeri kanatla bağı güçlü değil.