‘Emekli maaşı için en güçlü 2 formül!’,
‘SGK uzmanından emeklilere yeni zam formülü: 35 bin TL senaryosu gündemde’,
‘Emekli aylığında formül: Herkese aynı değil, herkese adil zam’,…
Yıl sonu ile birlikte emeklilere yapılacak zam oranları gazete manşetlerini bu şekilde süslüyor. Belli ki ortada yoğun bir formül arayışı var. Emeklilere yapılacak zammın formül arayışı neredeyse ölümcül bir hastalığın ilacını müjdeleyecek kimyasal bir formül arayışına eşitlendi. Bulunacak formül hangi derde derman olacak bir bakalım.
Başkanlığını Erdoğan tarafından atanan Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz’ın yaptığı ve üyeleri Hazine ve Maliye Bakanı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı, Sanayi ve Teknoloji Bakanı, Tarım ve Orman Bakanı, Ticaret Bakanı ile Strateji ve Bütçe Başkanı tarafından oluşan Ekonomi Koordinasyon Kurulu’nun aradığı formüllerden bir tanesi seyyanen zam uygulaması. ‘Seyyanen’ kelime anlamı olarak ‘eşit’ anlamı taşısa da bu formül eşitliği prim gününe göre düzenleyerek 5 bin ila 15 bin TL arası bir artış sunuyor. Bu hesaba göre en düşük emekli aylığı, enflasyon zammının yaklaşık yüzde 10 olacağı varsayımıyla, 23 bin 553 TL’den 30 bin 907 TL’ye yükselmiş oluyor.
Bir diğer formül ise emekli aylıklarına refah payı eklemek. Bu formül yaşa göre artan oranlarda eklemeler yapmayı bir hesaplama yöntemi olarak kullanıyor. Örneğin 50-55 yaş arasına yüzde 2-5 arası, 65 yaş üzerine yüzde 10-11 gibi bir artış ön görülüyor. Bu formül ile de en düşük aylık yine 30 bin TL’nin az biraz üzerine çıkıyor.
Gerçekte Emeklinin Cebine Ne Giriyor?
Ortada dönen rakamlar ne olursa olsun bir gerçek var ki o da en düşük emekli aylığının bir emeklinin gerçek aylığı olmadığı. Yaklaşık 18 milyon emekliden 5 milyon civarı en düşük aylığı alıyor. Fakat bu 5 milyon kişinin hiçbirisinin gerçek aylığı 23 bin 553 TL değil, bundan daha düşük. Gerçek aylıklar ‘kök maaş’ ismiyle sigortalının prim gün sayısı, prime esas kazançları, aylık bağlama oranı (ABO) ve güncelleme katsayılarına göre hesaplanıyor ve ortaya çıkan rakamın üzerine tamamlama farkı koyularak en düşük emekli aylığına ulaşılıyor. Yani gerçekte 5 milyon civarı emeklinin gerçek aylığı sefalet rakamının bile altında. Her zam dönemi gerçek rakamlar daha aşağı düşüyor. Şöyle örneklersek: 2018 yılında 1212 TL kök maaşı olan (2000 sonrası emekli olanların aylığı 939 TL) bir emeklinin aylığı yıllık artışlarla yaklaşık 14 katına çıkmıştır. Bu hesaba göre aynı emeklinin kök maaşı bugün yaklaşık 17 bin TL olmuştur. En düşük emekli aylığı bu rakama eklenen tamamlama farkı ile ortaya çıkıyor. Sefalete götüren formül işte bu farktan öncesinde.
Kök maaşın kökü 2008 yılında gerçekleşen ‘sosyal güvenlik reformları’nda yatıyor. Reform emekli aylığı hesaplamalarında kullanılan oranları değiştirerek rakamların hızla düşmesini sağlamıştır. Eski sistemde hesap edilen güncelleme katsayısı, enflasyon ve büyüme oranı yeni sistemde ciddi oranda düşürülerek emeklilere ekonomik büyümeden verilen pay devre dışı bırakıldı. Bununla birlikte yüzde 75’lere kadar çıkan ABO reform ile 50 puanın altına çekilerek yatırılan primlerin karşılığı buharlaştırıldı. Ve enflasyon oyunları ile zam oranları düşürülerek emekliler sefalet ücretlerine mahkum edildi. En düşük aylığı alan kişi sayısı 2018 yılında bir milyondan az iken bugün 5 milyonu geçmiş durumda.
Emeklilere Açlık Dayatması
Reform, AKP hükümetinin Kemal Derviş’ten devraldığı neoliberal politikaların bir sonucuydu. 2001 krizinin büyük kurtarıcısı Kemal Derviş’in neoliberal dönüşüm politikaları hızla piyasalaşmayı getirirken özelleştirmeler, ücretlerin düşürülmesi ve güvencesiz çalışma koşullarının dayatılması gibi uygulamalarla sermayeye birikim için büyük bir imkan sunuluyordu. Kamu harcamalarının budandığı bu dönem emekliler için de bugünkü cehennemi ortamın başlangıcıydı. IMF ve Dünya Bankası ekseninde hazırlanan yapısal uyum programları çerçevesinde emeklilik haklarının daraltılması çalışmaları 2002 yılıyla birlikte AKP hükümetine devredilmiş ve Erdoğan öncülüğünde bu politikalar derinleştirilerek Sosyal Güvenlik Reformu ile emekliler yoksulluğun en dibine itilmişlerdir.
Bugün aranan formül Kemal Derviş ve Erdoğan’ın ortak çalışmalarıyla 2000’lerin başında üretilen formüllerin türevinden başka bir şey değildir. Açlık sınırının Ekim ayına göre 38 bin TL olduğu göz önünde bulundurulacak olursa hesaplanan emeklinin açlığa karşı savaşı değil bütçeden sermayeye nasıl daha fazla pay ayrılacağıdır. Keza bütün formüllerde ortaya çıkan en düşük emekli aylığı açlık sınırına yaklaşmamaktadır. Üstelik bu rakamın yıl başında 40 bin sınırını geçmesi yüksek ihtimaldir.
Fon vurgunu ile ortadan kaybolan 400 milyar TL iktidarın emekli aylıklarına zam yapmama gerekçesi olan ‘kaynak yok’ önermesini bir anda düşürdü. Kaynağın yokluğundan ‘emekliyi memnun edecek formüle’ geçiş çok hızlı oldu. 2027 bütçesinde faizlere ayrılan payın büyüklüğü (yaklaşık bütçenin yüzde 15’i) ve kurumlar vergisinin küçüklüğü (bütçe gelirlerinin yüzde 9,5’u ile en az oran) emekli için aranan formülün çok da karmaşık olmadığını söylüyor: Emekliye aranan formül sermayenin ilacı oluyor.