2026 Dünya Kupası’nda Meksika’da protestolar sokakları doldurdu. İran Milli Takımı vize engelleriyle karşılaştı. FIFA’nın tartışmalı kararları tarafsızlık tartışmalarını yeniden alevlendirdi. Tribünlerde Patrice Lumumba’nın hayaleti dolaşırken, Afrika takımları turnuvanın ezberlerini bozdu. Dünya Kupası, sadece sahada oynanmadı.
11 Haziran sabahı, Dünya Kupası’nın açılış törenine saatler kala Meksiko’da talepleri birbirinden farklı olan ancak tek bir amaç etrafında toplanan binlerce kişi, önemli bir yürüyüş gerçekleştirdi. Ön saflarda öğretmenler, onların yanında kayıp yakınları, emekliler, çevre örgütleri, kadın hareketleri ve farklı sendikalar yer aldı. Farklı toplumsal kesimleri bir araya getiren ise milyarlarca dolarlık Dünya Kupası yatırımları yapılırken ülkedeki temel sorunların görmezden gelinmesiydi.
Kimi daha iyi ücret istiyordu, kimi yıllardır çözülemeyen zorla kaybetme dosyalarının aydınlatılmasını talep ediyordu. Çevre örgütleri ise turnuva için yapılan bazı projelerin doğaya verdiği zarara dikkat çekiyordu. Farklı sesler aynı meydanda birleşmişti. Ortak düşünce, Dünya Kupası, ülkenin gerçek sorunlarını görünmez kılmasıydı.
Aslında son yıllarda büyük spor organizasyonlarının neredeyse tamamı benzer tartışmalarla anıldı. Brezilya’da 2014 Dünya Kupası, Rio 2016 Olimpiyatları ve Katar 2022 Dünya Kupası da işçi cinayetleri, kamu harcamaları, güvenlik politikaları ve insan hakları başlıklarıyla gündeme gelmişti.
2026 Dünya Kupası’nı ise farklı kılan başka bir ayrıntı daha vardı. Turnuvaya üç ülke ev sahipliği yapıyordu: Meksika, Kanada ve Amerika Birleşik Devletleri. Özellikle ABD’nin göç politikaları ve güvenlik uygulamaları, turnuva ilerledikçe futboldan daha çok tartışıldı.
Dünya Kupası gerçekten herkese açık küresel bir şölen miydi, yoksa sermayenin, sınırların, vizelerin ve siyasi tercihlerin belirlediği yeni futbol düzeninin bir yansıması mıydı?
Bu sorunun cevabı ise turnuva başladıktan birkaç gün sonra İran Milli Takımı’nın yaşadıklarıyla birlikte ortaya çıkacaktı.
İran Milli Takımı’nın Dünya Kupası
Dünya Kupası’nın resmi sloganı futbolun insanları bir araya getirdiğini söylüyordu. Ancak slogandaki birleştirici ve kapsayıcı söylem, İran Milli Takımı daha ABD’ye gelmeden boşa düştü. Oyuncular, teknik ekip ve taraftarlar için vize süreçleri uzadı. Güvenlik prosedürleri sıkılaştırıldı. Bazı taraftarlar turnuvaya katılamadı, bazı gazeteciler ise ancak uzun sorguların ardından ülkeye giriş yapabildi. FIFA her fırsatta futbolun siyasetten bağımsız olduğunu vurgulasa da konu İran olunca söz-eylem birlikteliği oluşmadı.
İran’ın Dünya Kupası yolculuğu, futbolun ötesinde bir hikâyeye dönüştü. İranlı futbolcular yalnızca rakipleriyle mücadele etmedi. Turnuva boyunca üzerlerinde ülkelerindeki ağır atmosferin baskısını ve ABD ve İsrail’in bombaladığı 165 kız çocuğunu öldürülmesini sahaya taşıdılar. Takım kaptanı Mehdi Taremi’nin turnuva sırasında yaptığı açıklama da bu ruh hâlini yansıtıyordu: “Eğer elenmemiz isteniyorsa elenelim.” İran kafilesinin, ABD’de oynadığı maçlar biter bitmez Meksika’ya dönmesinin istenmesi, spor kamuoyunda yoğun tartışmalara neden oldu. FIFA, organizasyonun tüm takımlara eşit koşullar sunduğunu savundu. İran’ın turnuvadaki hikâyesi, futbolun uluslararası siyasetten tamamen bağımsız olamayacağını bir kez daha gösterdi.
Turnuvanın tek tartışması kuşkusuz İran Milli Takımı değildi. Dünya Kupası ilerledikçe ABD’nin sınır ve güvenlik uygulamaları başka kafileleri de etkiledi.
Irak Milli Takımı’nın deneyimli golcüsü Ayman Hüseyin, ABD’ye girişinde saatlerce havalimanında bekletildi. Afrika’da yılın hakemi seçilen Somalili Omar Abdulkadir Artan ile Irak kafilesinde görev yapan, takımın resmî kameramanı da ülkeye girişine izin verilmedi. Senegal ve Özbekistan milli takım kafilelerinin ABD’ye iniş yaptıktan sonra uzun güvenlik kontrollerinden geçirildiği ve ayrıntılı aramalara maruz kaldığı yönündeki açıklamalar, turnuva boyunca eşit muamele tartışmalarını derinleştirdi.
Trump’ın Eli
5 Temmuz akşamı Dünya Kupası’nın en çok konuşulan konusu spor değil, bir kırmızı karttı. ABD-Bosna Hersek maçında ABD’li oyuncu Folarin Balogun doğrudan kırmızı kart gördü. FIFA Disiplin Talimatı’na göre bu karar, normalde oyuncunun bir sonraki maç cezalı olması anlamına geliyordu. Ancak birkaç saat sonra tartışmalar sahadan Beyaz Saray’a uzandı. Donald Trump gazetecilere yaptığı açıklamada, Balogun’un pozisyonunu tekrar izlediğini, FIFA Başkanı Gianni Infantino ile görüştüğünü bunun kırmızı kart olmadığını ve kararın yeniden değerlendirilmesini istediğini söyledi. Trump, “Ben sadece yeniden incelenmesini istedim.” diyordu. Aradan çok geçmeden FIFA, Balogun’un cezasını askıya aldığını açıkladı. Böylece ABD’nin yıldız forveti, Belçika karşısında sahaya çıkabildi. FIFA kararın tamamen bağımsız disiplin organları tarafından alındığını ve siyasi bir müdahalenin söz konusu olmadığını savundu.
Bir Dünya Kupası maçında verilen kırmızı kart artık yalnızca hakem kararı olarak konuşulmuyordu. Devlet başkanlarının açıklamaları, FIFA yönetiminin tutumu ve uluslararası spor siyasetinin sınırları da aynı dosyanın içine girmişti. Belki de bu yüzden 2026 Dünya Kupası, Maradona’nın “Tanrı’nın Eli” kadar unutulmayacak başka bir metafor üretti. Bu kez konuşulan, bir futbolcunun eli değil, siyasetin futbola uzanan eliydi.
Futbolun Değil, Endüstrinin Kupası
FIFA Başkanı Gianni Infantino’nun ABD Başkanı Donald Trump ile verdiği samimi görüntüler, FIFA’nın yıllardır dile getirdiği “Siyasete karışmayız” söylemini yeniden tartışmaya açtı. Bu tablo, FIFA’nın yalnızca futbolu yöneten bir kurum mu, yoksa küresel siyaset ve büyük sermaye ile iç içe geçmiş bir organizasyon mu olduğu sorusunu tekrar akıllara getirdi.
2026 Dünya Kupası bu tartışmanın en görünür örneklerinden biri oldu. Turnuva tarihte ilk kez bu kadar çok takımla (48 takımla) düzenlendi. FIFA bu değişikliği futbolun daha fazla ülkeye yayılması ve daha kapsayıcı bir Dünya Kupası turnuvası yaratılması olarak açıkladı. Bu hedefin hegemonik karşılığının yanında güçlü bir ekonomik yönü de vardı. Daha fazla takım, daha fazla maç anlamına geliyordu. Bu da yayın sürelerinin uzaması, sponsor görünürlüğünün artması, reklam gelirlerinin büyümesi ve FIFA’nın ticari gelirlerinin yükselmesi demekti.
Bugün Dünya Kupası yalnızca bir spor organizasyonu değil, milyarlarca dolarlık küresel bir endüstridir. Sahada futbolcular mücadele ederken, saha dışında yayıncı kuruluşlar, teknoloji şirketleri, küresel markalar ve sponsorlar da kendi rekabetlerini yürütüyor. Bir gol yalnızca skor tabelasını değiştirmiyor; televizyon reytinglerini, reklam değerlerini, sosyal medya etkileşimlerini ve sponsorluk yatırımlarını da doğrudan etkiliyor.
Bu dönüşümde kuşkusuz ev sahibi ülkelerden biri olan Amerika Birleşik Devletleri’nin spor anlayışı da belirleyici oldu. ABD’de spor, uzun zamandır yalnızca bir müsabaka değil, aynı zamanda yüksek gelir üreten bir eğlence sektörünün parçası olarak tasarlanıyor. Maç öncesi gösteriler, sponsor etkinlikleri, ünlü konuklar ve televizyon yayınları bu modelin temel unsurları. Turnuva boyunca uygulanan su molalarının, oyuncuların dinlenme ihtiyacının ötesinde televizyon yayıncılarına ve reklam verenlere ek yayın aralığı sağladığı yönünde tartışmalar gündeme geldi. Bu eğilimin en dikkat çekici örneklerinden biri ise final karşılaşması oldu. FIFA, ilk kez Dünya Kupası finalinin devre arasını yaklaşık 30 dakikaya çıkararak kapsamlı bir devre arası gösterisine yer verdi. Böylece devre arası, yalnızca takımların dinlendiği bir bölüm olmaktan çıkıp sponsorlukların, televizyon yayınlarının ve küresel eğlence endüstrisinin vitrinine dönüştü. 2026 Dünya Kupası da bu yaklaşımın izlerini taşıdı.
Bir zamanlar Dünya Kupası denildiğinde akla önce Pele, Maradona ya da Zidane gibi dünyaca ünlü futbolcular gelirdi. Bugün ise futbolun yanında devlet başkanları, FIFA yöneticileri, sponsor şirketler ve medya devleri gibi başka aktörler de öne çıkıyor: Tüm bu değerlendirmelerle 2026 Dünya Kupası yalnızca futbolun değil, aynı zamanda küresel siyasetin ve ekonomik güç ilişkilerinin de sahneye çıktığı bir organizasyon olarak hafızalara kazındı.
Afrika Artık Sürpriz Değil
Bir zamanlar Dünya Kupası’nda Afrika takımlarından sürpriz diye söz edilirdi. Bir Afrika ülkesi grup aşamasını geçerse başarı olarak görülürdü. Bu takımların çeyrek finale çıkması ise tarih yazmak anlamına gelirdi. 2026’da bu dil değişti. Afrika artık turnuvaya sürpriz yapmak için değil, kazanmak için geliyor. Bunun işaretini ilk veren takım Fas oldu. 2022 Katar Dünya Kupası’nda yarı finale çıkarak kıta futbolunun sınırlarını zorlayan Fas, dört yıl sonra bunun tesadüf olmadığını gösterdi.
Mısır ise turnuvada yalnızca sahadaki performansıyla değil, ırkçılık tartışmalarıyla da gündeme geldi. Son 16 turunda Arjantin’e elendiği maçta Teknik Direktör Hüsam Hasan, tribünlerden gelen ayrımcı tezahüratları işaret ederek FIFA’nın 2024’te yürürlüğe koyduğu “X” işaretiyle ırkçılık uyarısında bulundu. Ancak FIFA’nın üç aşamalı protokolü devreye sokulmadı; hakem oyunu durdurmak yerine Hasan’a sarı kart gösterdi.
FIFA uzun yıllardır “Irkçılığa Hayır” kampanyaları yürütse de, Mısır’ın yaşadığı bu olay söylem ile uygulama arasındaki farkı yeniden tartışmaya açtı. Irkçılıkla mücadele mekanizmalarının sahada ne kadar etkili olduğu sorusu, turnuvanın en dikkat çeken başlıklarından biri oldu.
Afrika’nın yükselişi yalnızca bu üç takımla sınırlı değil elbette. Demokratik Kongo Cumhuriyeti son 16 turuna kadar uzanan performansıyla dikkat çekti. Senegal, güçlü rakiplere karşı rekabetçi kimliğini korudu. Fildişi Sahili, erken elense de ortaya koyduğu oyunla gelecek adına umut verdi.
Tribünde Bir Hayalet: Lumumba
İngiltere ile Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin oynadığı son 32 turu maçında kameralar tribünlere döndüğünde ilginç bir görüntü ekrana yansıdı: Sağ eli havada, hareketsiz duran bir adam. Michel Kuka Mboladinga isimli bu kişi, Kongo’nun ilk başbakanı Patrice Lumumba’nın simgesel bir canlandırmasını yapıyordu. Dünya Kupası boyunca tribünlerde neredeyse hiç konuşmadan, saatlerce aynı pozisyonda durdu. Fotoğrafları kısa sürede sosyal medyada milyonlarca kişiye ulaştı.
Patrice Lumumba sıradan bir siyasi figür değil. 1960 yılında Belçika sömürge yönetiminden bağımsızlığını kazanan Kongo’nun ilk başbakanıydı. Bağımsızlıktan yalnızca birkaç ay sonra ABD/Belçika destekli darbeciler tarafından öldürüldü. Lumumba, Afrika’da sömürgeciliğe karşı mücadelenin en güçlü simgelerinden biri.
Afrika takımları yalnızca iyi futbol oynamıyor, kendi tarihini de görünür kılıyordu. Çünkü Afrika hâlâ eşitlik, temsiliyet ve adalet mücadelesi veriyor. Futbol ise bu mücadelenin görünür kılındığı en büyük sahnelerden biri.
Son Düdük
2026 Dünya Kupası bugün sona eriyor. Bir takım kupayı kaldıracak. Birileri tarihe geçecek. Birileri hayal kırıklığı yaşayacak. Bu turnuvayı yalnızca skorlarla hatırlamak eksik kalacaktır.
Gördük ki modern futbol; sınır güvenliğinin, göç politikalarının, Beyaz Saray’dan gelen telefonların ve milyarlarca dolarlık endüstrinin tam merkezinde duruyor. Siyasetin sahanın içine ne kadar kolay girebildiğine, paranın kuralları nasıl esnetebildiğine bir kez daha şahit olduk. Ama aynı zamanda, Afrika takımlarının sahada figüran olmayı reddedişini de izledik.
Elbette bu yükseliş yalnızca sömürgecilik karşıtı bir anlatıyla açıklanamaz. Afrikalı futbolcuların büyük bölümü Avrupa ve Körfez liglerinde oynuyor; göç, diaspora ve küresel futbol piyasası bu başarının önemli bir parçasını oluşturuyor. Ancak bu durum, Afrika’nın yetiştirdiği futbolcu emeğinin küresel futbol ekonomisi içinde dolaşıma girdiği gerçeğini de değiştirmiyor. Geçmişten çağrılan tek bir görüntü bile sömürgecilik karşıtı hafızayı yeniden canlandırmaya yetti. Son düdük çaldı. Maç bitti. Ama 2026 Dünya Kupası’nın anlattığı hikâye, futbolun çok ötesinde bir yerde yaşamaya devam edecek.