Bilimler Köyü ile ilk tanışıklığım 2024 yılında oldu. Köy faaliyete geçeli henüz iki yıl olmuştu; buna rağmen yüzlerce gönüllü insanın emeğiyle mekânın sıradan bir arazinin ötesine geçtiğini, ülkemizin her yerinden gelen liseli ve üniversiteli gençlerin orada izlerini bıraktığını ve kolektif bir hafızanın çoktan oluştuğunu hissetmiştim. Bu sene ikinci gidişimdi ve Köyde epey değişim vardı. Gönüllü arkadaşlarımda da öyle. Önceki gidişime göre daha hevesli, Köy’ü daha çok sahiplenmiş, dişini tırnağına takıp her karışını güzelleştirmeye çalışan; gelip geçecek, bazen aylarca kalacak gençler için, kendileri için, bilim için ve kurmak istedikleri gelecek için emek veren arkadaşlarımla karşılaştım. “Yapacak daha çok şeyimiz var,” diyordu Köy’ün emektarı gönüllü bir arkadaşım. Yapılacaklar çoktu belki ama daha o sırada Köyümüzden edilme tehditleri başlamıştı. O ilk gidişimde gelip giden bürokratların oyalamalarına tanık oldum olmasına; ama bu yılın Ağustos’unda ikinci kez gittiğimde, kesilen su yüzünden her gün depoyu doldurmaya gelen bir traktörle karşılaştım. “Su hayattır” derler; tehdidi bir adım ileri taşımak için suyu kesmeyi bilerek mi seçmişlerdi? Burjuva savaş hukuku bile su kesmeyi insanlık onuruna sığdırmazdı oysa. Artık kağıda atılan imzaların suya atılan imzalardan farksız olduğu yerde, verilen sözlerin, yan yana çekilen fotoğrafların, zaten tutulmayan vaatlerin pek bir önemi yoktu nasılsa.
Köyde geçirdiğim her günü, edindiğim her anıyı anlatmak için duyduğum istek ziyadesiyle büyük olsa da, kendimi tutacağım. İlkin bu Köyü özel kılan ne, oradan başlayalım.
Bilimler Köyü Nedir ya da Bilim Neydi?
Farklı şehirlerden, farklı okullardan, farklı disiplinlerden gelen insanlar zamanla bir araya geldi, önce bir dernek, 2019’da da Bilimler Köyü’nün zemini olacak bir vakıf kurdular. Aynı yıl Foça Belediyesi ile imzalanan bir ortak hizmet protokolüyle, Yeniköy’de yaklaşık 70 dönümlük çorak bir arazi 29 yıllığına Bilimler Vakfı’na tahsis edildi. Ağaçlar dikildi, derslikler yapıldı. Bunların tamamı bağışla ve gönüllü emeğiyle oldu. 2022’den bu yana ise Türkiye’nin yanı sıra yedi ülkeden 237 akademisyenin katıldığı 199 etkinlik düzenlendi, binden fazla katılımcı ağırlandı.

Peki bu kadar bilim insanını, gönüllüsünü bir araya getiren neydi? Kamusal olan her şeyin tasfiye edildiği günümüz dünyasında, bu tasfiyenin neticesinde açığa çıkan bilimdeki yabancılaşmanın önünü kesmek ve bilimi var eden iki temeli yeniden inşa etmekti: Evreni anlamlandırma arayışımız (yahut merak) ve parçası olduğumuz topluluğun ihtiyaçlarına göre üretme arzumuz. Bu iki temelin, kâr ve birikim hırsı uğruna zedelendiği, susup hesaplamanın bilimle anıldığı günümüzde, bilimin bütün özgünlüğü ve özgürlüğüyle yeşereceği alanlar inşa etmek her zamankinden daha elzem hale geliyor.
Bilimsel alanda zihin ve el emeği harcayan hepimiz bu eksikliğin şu ya da bu derecede farkındayız. Bilimin önünü tıkayan, yeni ve özgün fikirlerin yeşermesine engel olan bu atmosferde kendimizi ifade edebileceğimiz ve bilim yapmayı yeniden keşfedeceğimiz bir mekâna ihtiyaç duyuyoruz. Kendimden örnek vereyim. Halihazırda fizik alanında doktora yapıyorum. İlgilendiğim konular ise evrenin en temel ölçekte nasıl davrandığını, kuantum teorisinin temellerini irdelemeyi kapsıyor. Elimizde, deneylerin sonuçlarını virgülünden sonraki onlarca basamağa kadar doğru tahmin eden bir teori var. Ama bu teorinin dünyayı nasıl tarif ettiğine, dünyanın neyden oluştuğuna ve gerçekliğe dair daha pek çok soruya fizikçilerin üzerinde anlaştığı bir cevap yok. Sadece cevap yok değil, bütçe de yok. Bilirsiniz, sermaye yalnızca kısa vadeli kâr elde edebileceği alanlara akar. Temel sorularla uğraşma lüksüne ancak kadrosunu almış, geçim derdi kalmamış profesörler sahip. Projeden projeye sürüklenen, sözleşmesinin yenilenip yenilenmeyeceğini bilmeyen genç araştırmacılar ise ölçülebilir, yayına dönüşebilir ve fon bulabilir işlere mecbur halde.
Bu yalnızca bugünün ve buranın problemi değil. Kuantum teorisinin temellerine dair sorular onlarca yıl “kesin olarak çözümsüz” ilan edildi. Doktora öğrencilerine bunlarla uğraşmamaları söylendi. Bu konuyla ilgilenmek, çalışmalarının başlangıcındaki bir araştırmacı için intihar sayıldı. Bu alanda çalışabilen birkaç önde gelen fizikçi, itibarlarını önce başka konularda kazanmış olanlardı. Adını taşıyan teorem üzerine yapılan deneyler 2022’de Nobel Fizik Ödülü’nü alınca namı akademinin dışına da taşan büyük John Bell bile, CERN’de çalıştığı sıralarda şöyle demişti: “Ben bir kuantum mühendisiyim, fakat pazar günleri prensiplerim var.” CERN’deki maaşını parçacık fiziğiyle kazanıyordu, temel sorulara ise ancak “pazar günleri” dönebiliyordu.
Bilimler Köyü’nü kıymetli kılan da burada ortaya çıkıyor. Köy’de fizik, matematik, biyoloji, sosyoloji, tarih, edebiyat, sinema, felsefe ve diğerlerini kapsayan bütün bilim dallarının temel soruları tartışılabiliyor. Bunun için kimse bir fon başvurusu da yazmıyor, yayın sayısı hesabı da yapmıyor. Üstelik fizik derslerine katılmak için bir fizikçi, edebiyat derslerine katılmak için bir edebiyatçı olmak zorunda da değilsiniz. Bütün bunların yanı sıra Köy, Türkiye’nin çeşitli üniversitelerinden hocaları ve öğrencileri bir araya getiriyor. Kendi kampüslerinde, kendi bölümlerinde, birbirinden habersiz çalışan insanlar burada aynı masaya oturma şansı buluyor.
Nitekim bu Ağustos ayında birlikte çalıştığım hocam ile verdiğimiz “Kuantum Mekaniğinde Gizli Değişkenler” üzerine derslerde yukarıda bahsettiğim, fiziğin bu temel konularını tartışma şansı bulmuştuk. Hiçbirini sıradan (ya da standardize) eğitime tabii kılınmış üniversitelerde ya da liselerde duyamayacağınız konular üzerine konuştuk. Dahası, aynı hafta bir başka atölye/ders vasıtasıyla, farklı üniversitelerden ve liselerden öğrencilerle ve hocalarımızla bir araya gelme ve tanışma fırsatımız oldu. Bilimin yeşermesine ve toplumsallaşmasına katkı veren bu alanı büyütmek varken neden kaybedelim?

Bilimler Köyü Kimin? Ya da O Köy Bizim Köyümüzdür
Bilimler Köyü’ne gidip de “burası kimin” diye kendi kendinize soracak olsanız, bir süre bu soruyu yanıtlamakta zorlanırsınız. Önce Alper Hoca’dan şüphelenirsiniz. Kuşkusuz oranın oluşumu için inisiyatif alanların başında gelir. Sonra daha çok sorumluluk alan gönüllüler grubuyla karşılaşırsınız. Biraz daha vakit geçirip, siz de Köy’e emek verdikten sonra bir aidiyet hissettiğinizi farkedersiniz. Sorunuzun yanlış olduğunun, buranın ortak bir hafıza taşıyan kolektif bir mekân olduğunun ayırdına varırsınız.
Katılımcılar da, gönüllüler gibi, günlük işleri üstlenirler. Bulaşık yıkamaktan tutun etrafı temizlemeye, herkes kolektif ihtiyaçların giderilmesinde az çok görev alır. Yani buraya gelenler yalnızca bilim yapmayı değil, birlikte yaşamayı da yeniden keşfederler.
Aynı soruyu belediyeye sorduğumuzda ise işler karışıyor. 2024 yerel seçimlerinden sonra Foça Belediyesi’nde yönetim değişti, Köy’ün kaderi de onunla birlikte. Belediyedeki değişim ilk bakışta çok aşikar değildi: CHP’li Fatih Gürbüz’den CHP’li Saniye Bora Fıçı’ya. 5 Kasım 2024’te belediye meclisi, bir önceki yönetimin tahsis kararlarını iptal etti. Belediye, iptalden sonra Köy’ü kapatmayı amaçlamadığını, faaliyetlerin yeni bir protokolle sürebileceğini açıklamıştı. Vakıf protokolü hazırladı, metin Şubat 2025’te komisyonlara gönderildi ve bir buçuk yıl ses çıkmadı. Ağustos 2026’da, ben o sıcak günlerde Köy’deyken, meclis yeni protokolü de reddetti. Bir ay sonra ise belediye yönetimindeki değişim ayyuka çıkmıştı: Saniye Bora Fıçı CHP’den istifa ederek AKP’ye geçti. Belediye şimdi de Köy’ün tahliye işlemlerini başlatmış durumda. Vakfın açıklamasına göre geriye dönük beş yıllık “işgal bedeli” de isteniyor. Mahkeme yürütmeyi durdurmazsa yerleşke boşaltılacak.
“İşgal bedeli” ifadesi şaka değil. Belediye, kendi kararıyla tahsis ettiği ve yıllarca desteklediği bir arazide yapılan işi geriye dönük bir faturayla işgale çeviriyor. Dedik ya, kağıda yazmakla suya yazmanın farksız olduğu bir dönemdeyiz. Kamuya ait bir arazinin herkese açık bir okula dönüşmesi, kamu yararına harcanan bunca emek, Saniye Bora Fıçı’nın başında olduğu belediyenin gözünde soygun ve işgal yapmaya karşılık geliyormuş…
Peki neden olabilir? Cevabı çoktan yukarıda vermiştik: kâr hırsı. Laboratuvarda fonları belirleyen mantık, Foça’da araziyi belirliyor. Anında cebe kâr getirmeyen bir merak, kâr getirmeyen bir arazi kadar değersiz. Sermaye giremediği alanı gayrimeşru kılmaya girişir. Köy’ün konumu öyle denize sıfır, yatırımlık bir arazi değil belki ama bölgede araziler değerleniyor; yeni, cillop gibi villalar dikiliyor. E peki lüks villalar mı, yoksa gençleri yetiştiren, bilimi yeşerten, hiç de lüks olmayan, el emeği göz nuru bir mekân mı?

Dayanışmaya Çağrı ya da O Ses Bizim Sesimizdir
İnsan mekân ile var olur; mânâ dünyasını mekânla birlikte inşa eder. Bilimler Köyü sıradan bir araziyi, bilimin ve kolektif yaşamın iç içe geçtiği bir alana ve hafızaya dönüştürdü. O Köy artık hepimizin. O Köy, tapusu kimde olursa olsun, oraya ağaç dikenlerin, su taşıyanların, çadırları kuranların, sabahtan akşama kadar birlikte tartışıp birlikte üretenlerindir. O Köy bizim Köy’ümüzdür.
Bilimler Köyü’nü yaşatan şey başından beri gönüllü emeğiydi. Onu savunacak olan da aynı emek olacak. Su kesilebilir, traktör gelmeyebilir, mühür de vurulabilir. Hatta Saniye Bora Fıçı tarafından Twitter’dan da engellenebiliriz. Ama o arazide bir kez kurulmuş olan ortak hafızayı bir meclis kararıyla silmek mümkün değildir. Saniye Bora Fıçı şunu unutmasın: “Ay, siz ona bakmasanız da orada durmaya devam eder.” Bizi engelleyerek, göz ardı ederek Köyümüzü yok edemeyecektir.
Köyün geleceği şu an mahkemenin vereceği karara bağlı. Kararın seyrini etkilemek için ise sesimizi duyurmamız gerekiyor. Bütün akademisyenlere, öğrencilere ve yurttaşlara sesleniyoruz: Bilimler Vakfı’nın çağrısını büyütelim, Bilimler Köyü’nü birlikte savunalım. Onu savunacak ses, bizim sesimizdir.



