Gün geçmiyor ki Millî Eğitim Bakanlığı sahaya sormadan kararlar almasın. Son sürprizi de OYSS (Ortak Yazılı Sınav Sistemi) oldu. Ben de bir özel sektör öğretmeni olarak bu konuda neler yaşandı, neler yaşanabilir ve bayram seyrana da epey varken bu nereden çıktı dilim döndüğünce anlatmak istedim.
Sınavlara iki hafta kalmışken birden yazılıları bir havuzdan çekilecek ortak sorularla hazırlayıp özel okullardaki ‘şişirme’ tabir edilen notlarla mücadele etmeyi uygun bulmuşlar. Bu, elbette işin bahanesi. Eğer gerçekten bu eşitsizlikle mücadele edilmek istenseydi yazın Ankara’da direnen özel sektör öğretmenlerini dinleyerek bu duruma da çözüm bulabilirlerdi. Çünkü her anlamda eşitsizliği bizden iyi bilen olamaz sanıyorum ki.
Yaptım Oldu Cumhuriyeti
Bu sistemin yazılıdan bir gün önce açılacağı, sadece zümre başkanlarının EBA üzerinden sınavı hazırlayabileceği ve sistemden çekilen soruları sınav sabahı görebileceğimiz söylendi. Daha sistemin ‘çalışır’ olup olmadığı bile belli değilken ve de okulların fiziki yeterlilikleri kocaman bir soru işaretiyken bu neyin acelesi anlamak mümkün değildi elbette. Ayrıca seminer dönemlerinde aklınız neredeydi? Bu sistemi tartışıp, tanıtıp uygulamayı pilot başlatmak, denemek ve yanılmak nerede kaldı?
Öğretmenlerin itirazları sonucunda bir hafta içinde önce bir deneme versiyonu açıldı. Teknik olarak kullanışlı olmadığına girip sözü uzatmayacağım. Sistemde soruları kolay, orta ve zor olarak seçiyorsunuz fakat bunun neye göre ve kime göre olduğu muamma. Bize ve velilere söylenen; “yapay zeka” ile öğrencilerin başarı durumlarının analiz edileceği, bu sayede başarının artırılmasına yönelik yine “yapay zeka” ile öğrenciye destek olunacağı ve öğretmenin iş yükünün de azalacağı. Yaptım oldu cumhuriyeti tam da böyle bir şey. Halbuki yapay zeka; öğrenci ile ilgili kendi kendine herhangi bir istatistik oluşturamaz, bunun için girdilere ihtiyaç duyar.
Bu noktada da öğretmenin iş yükünün nasıl azaldığını merak ediyorum çünkü her sorunun kalem kalem puan değerini ve ayrıca iki tane de özgün soruyu öğretmenin yazması isteniyor. Yani, öğrencinin hangi kazanımdan kaç puan aldığı ölçülecek ve buna göre başarı analizi yapılacak, ayrıca özgün öğretmen sorularıyla havuzda bulunan soruların sayısı yine yapay zeka aracılığıyla artırılacak. Puanlamayı nasıl yapacağımız da cevap anahtarında belirtilmiş, yani neye ne yazarsa kaç puan verip veremeyeceği baştan çizilmiş öğretmenin. Bütün bu aklıma gelen detayları yazmamın önemli sebeplerini yazının devamında açıklayacağım, asıl kritik yerlerin o kısımlar olduğunu düşünüyorum ve teknik kısmı bu kadar tutmak istiyorum.
“Şu Mektepler Olmasa Maarifi Ne Güzel İdare Ederdim” Bakanlığı
Bu sözü belki duymuşsunuzdur. Osmanlı döneminde bir yetkili ama etkisiz Maarif yöneticisi tarafından söylendiği rivayet edilir. Bence günümüzde de hiçbir değişiklik yok. Zira Yusuf Tekin de genelde bu minvalde çıkar karşımıza açıklamalarıyla. Belki ondan öncekiler de…
Yukarıda anlattığım sistemin gerek öğrenciler gerek öğretmenler açısından bana düşündürdüğü pek çok şey oldu. Bunları özetlemek isterim ama önce “eğitim” ve “öğretim”in ne olduğunu netleştirmek gerek diye düşünüyorum. Kabaca, bir öğrenciyi aldığın noktadan gerek bilişsel gerek davranışsal olarak daha iyi bir noktaya getirmek ve bunu bir sistem çerçevesinde yapmak. Fakat biliyorsunuz ki o sistemi kimin belirlediği de kritik bir soru veya daha doğrusu bir sistemin olup olmadığı… Her zaman düşünmüşümdür, ülkemizin enlem ve boylamları üzerindeki her öğrenci aynı koşullara mı sahip ve ayrıca aynı ihtiyaca?
Bunlar elbette derin sorular ama takdir edersiniz ki bu benim işim. Bu yazıda da buna değinme sebebim, aynı koşullara ve aynı ihtiyaca sahip olmayan öğrencilere nasıl eşit soru sorabiliriz veya neden bunu yapmaya çalışıyoruz? Açlıktan bayılan öğrencileri olan bir okuldaki öğrencilerle yıllığı 2 milyon olan bir özel okuldaki öğrencileri eşitlemek sadece yazılı yaparken mi aklınıza geliyor gerçekten? Eğitim fakültelerinde yana yakıla anlatılan Maslow’un “İhtiyaçlar Hiyerarşisi”ne ne oldu? Bu uygulamanın, zaten oldukça derin olan eşitsizliği daha da derinleştireceği ve yoksul çevrelerdeki çocukları eğitim sisteminin dışına itip MESEM’lere mahkum edeceği gibi bir ümit besleniyor sanıyorum ve bu hiçbir çocuğun kaderi hâline getirilemez. Lafa gelince “üç çocuk doğurun, beş çocuk doğurun” deyip ülkemizin geleceği olduğunu iddia ettiğiniz çocukları, ucuz iş gücü olarak kullanıp MESEM’lerde öldürmenize izin vermeyeceğiz.
“Öğretmenliği Yapay Zeka ile Şekillendirme” Genel Müdürlüğü
Devir değişiyor, teknolojik gelişmeler eğitime de sirayet ediyor ve elbette bu kaçınılmaz. Akıllı tahta, tablet ve internet üçlüsü ile “eğitimde devrim” şeklinde lanse edilen bir Fatih Projesi de yaşadık. Sonuçları ne oldu kim biliyor? Ben söyleyeyim. Koca bir hiç! Milyon dolarlar harcanan bu proje birilerinin cebini doldurmaktan başka hiçbir işe yaramadı. Bunun detayları başka bir yazının konusu olabilir.
Yapay zeka ise, elbette bundan daha farklı bir yerde duruyor. Değişen emek rejimi içinde, öğretmenlere öğrencileri eğitmenin yanı sıra bir de Milli Eğitim sistemindeki yapay zekayı eğitmek kısmet oldu. Yani, aslında benim emeğim üzerinden bana senin işini kolaylaştırıyorum deniyor. Halbuki böyle bir şey yok. İş yükümü artırmakla beraber öğretmenliğin gerekliliklerini de daraltmaktan ibaret bu. Öğretmenlikte öğrencileri aldığımız yer ile getirdiğimiz yeri ölçeriz, yeri geldi lisede okuma ve yazmasını geliştirdiğim öğrenci oldu. Bir pandemi dönemi sonrası hatırası idi. Peki, öğrencinin ve benim bu emeğim bu sistemin neresine düşüyor şimdi? Elbette hiçbir yerine. Çünkü Millî Eğitim benden robotlaşmamı, ne derse onu yapmamı, her şeye burnumu sokup inisiyatif almamın haddime olmadığını angaryaları da üzerime boca ederek gösteriyor.
Öğretmenlik insana temas eden doğası gereği, diğer mesleklere göre aslında yabancılaşmanın nispeten daha az olduğu bir meslekken alınan kararlarla sürekli içi oyulan ve öğretmenin kağıtlar, evraklar arasında boğulduğu, yabancılaşmanın bile isteye artırıldığı bir alana dönüşmüş durumda. Çünkü sermayeye sınırsızca açılan her yer, bu yabancılaşma ve yozlaşmaya mahkum. Fakat unutulmasın ki öğretmenlerin aslında geçmişten gelen uzun bir mücadele deneyimi de var. Mesleğimizi insanî koşullarda ve insana yaraşır nitelikte sürdüreceğiz elbette. Ayrıca zannedildiği gibi yapay zeka ve robotlar eliyle bu meslek bitmeyecek, en azından kısa sürede bunun bu ülkede olamayacağına emin olabilirsiniz. Çünkü öğrenme de öğretme de mekanik değildir. Bilgi yükleyen, hiyerarşik bir daimicilikten ibaret sandığınız bu süreç aslında bir çocuğun, bir gencin hayatının bir döneminin yoldaşlığını da barındırır. Kazanıma ait soruyu yapıp yapamadığından çok daha ötesidir bu. Bazen bir öğrencinin iyi olma hâli veya kat ettiği küçük bir yol, “akademik” başarısından daha önemli olur. Yapay zekanın bunu göremeyeceği apaçık ortada. Niyetin bu olmadığı da…
Eğitim Politikası mı, Politikanın Eğitimi mi?
Eğitim-öğretim, devletlerin politikalarının şekillendirdiği bir süreç. Bunu yadsımak mümkün değil. Bu konuda da zaman zaman düşündüğüm oluyor. Türkiye’de hiçbir zaman oturmuş, başı sonu belli, ne yapmaya çalıştığı net olan bir sistem olmadı. Bunca değişikliğe rağmen hiçbir zaman olamayışı da yine başka bir tartışmanın konusu olabilir. Fakat çeyrek yüzyıla odaklanacak olursak hâlâ iktidarda olan AKP’nin bu alana dair aslında “kendine ait” bir hattı tam anlamıyla kuramadığını da görmüş oluruz. Eğitim alanı; önce başka bir cemaate peşkeş çekilmişken o cemaat ile hepimizi etkileyen bir süreç sonucu yolların ayrılması ve başka cemaatlere gün doğması, aslında AKP’nin bu alanda kendi taşeronları ile yol yürümeye çalıştığı bir süreç oldu hep. Hâlâ da öyle.
Fakat geldiğimiz noktada Yusuf Tekin -ki kendisi cemaatlerin ve patronların bakanı olarak anılıyor sıklıkla- bu hattı AKP için daha “kendine ait” bir yere taşımaya da çalışıyor desek yanlış olmaz. Maarif Model ile müfredatta yapılan ciddi yapısal değişiklikler bunun somut bir örneği. Bilimden uzaklaşıp değerler(?)e yaslanan, laiklikten ve evrensel etikten uzak, branşım adına bence estetikten de haberi olmayan bir sisteme hapsedildik. Çünkü yıllardır kurulmaya çalışılan kültürel hegemonya kurulamadı ve bunu kendileri de defalarca çeşitli şekillerde dile getirdiler. Dolayısıyla özellikle son yıllarda bariz bir şekilde olmak üzere “eğitim politikası”ndan değil, “politikanın eğitimi”nden bahsedebiliriz.
Bir Şey Değil, Çok Şey Yapmalı
Eğitim alanının sorunları, yazmakla bitiremeyeceğimiz kadar derin ve çok. Bunu ilkokul öğrencisi bile söyleyebilir. Her konuda, her yazıda, her sıradan konuşmada ve hatta abartırsam her göz göze gelişte “Bir şey yapmalı!” diye içinden geçiren milyonlar olduğunu biliyorum. Nereden başlamak gerektiğini düşünüyorsanız bakılması gereken yerin öncelikle bu alan olduğunu düşünüyorum. Çünkü eğitim, öğretmeniyle öğrencisiyle her gün dişliler arasında ezilen bir insan fabrikasına dönüşmüş durumda ve böyle sürmeye de devam edilecek gibi görünüyor. Bu alanda yapılacak her dönüşümün, her müdahalenin ve alınan her kararın hem uzun hem kısa vadede ciddi sonuçları olması kaçınılmaz. Bu nedenle, bu alandaki toplumsal bilinci uyandırmak ve harekete geçirmek belki de atılacak en iyi adımlardan biridir. Öğretmenlerin, öğrencilerin ve velilerin birliğini daha çok düşünmek umuduyla…


