Kapitalist Madencilik Nedir Ya Da Ekstraktivizm Nasıl Bir Sistemdir?

Bu yazıdaki konumuz Polen Ekoloji Kolektifi’nin çalışması Ekstraktivizm İle Mücadele Raporu olacak.

Okuyucuyu baştan korkutmak istemem ama raporda o kadar önemli bilgiler var ki ne kadar yazsam eksik kalacak. Raporda yer alan sayısız olumsuz gelişmeden bahsettiğimde endişe ve kaygı girdabında bir tür eko-anksiyete hali olasıdır. Bir psikiyatristten ödünç alarak şunu söyleyebilirim. “Anksiyete, özgürlüğün baş dönmesidir!” Anksiyete aynı zamanda özgürlüğe yönelimlidir. Bireysel ruh hali kastediliyor olsa da birey, toplumdan soyutlanamaz. Yani, eko-anksiyete olmadan ekolojik devrim mümkün olamaz.

Sosyolog Saint-Simon’a göre toplum, kaos ve krizlerden ancak bilimsel bir temel üzerinde yeniden örgütlenerek çıkabilir; bu yeniden örgütlenmenin ve bilimin nihai amacı ise insanlığı her türlü esaretten kurtarmaktır. Kaos ve krizlerin hem içinde hem de daha büyük kriz ve kaosların ön günündeyiz. Bu nedenle toplumu bilimsel temelde yeniden düşünmek ve anlamak gereklidir.

Ekstraktivizm, aynı zamanda toplumun sosyolojisini tümden bozacak bir mega-madencilik rejimi. Burada maden çıkarılan ve ayrıştırılan bölgede canlılığa yer bırakılmaz! Yani söz konusu olan maden bölgesinin insansız ve canlısız  bir çöle dönüştürülmesidir. Ormansız, ırmaksız, kapitalistlerin eliyle onların ürünü olan bir zehirli bir çöl! 

81 ildeki 922 ilçenin 60 ile yayılan 266 ilçesi özellikle ilçe doğasına ağır zarar verecek devasa maden projeleriyle kaplanmış durumda! Bu ilçelerde yer alan köy ve kasabalar tamamen gözden çıkarılmıştır. Oysa biliyoruz ki Anadolu insanı için köy ve kasabalar yaşamsal önemdedir. Birçoğunda sürekli nüfus az olsa da geniş bir kesim için yılın yarısı buralarda geçer. Bayram, düğün, cenaze gibi pek çok ritüelin mekanı buralardır. Büyük şehirlerde yaşasalar da her yaz memleketlerine dönen ve bir gün temelli dönmek isteyen büyük bir nüfus var. Onların daimi mekanı buradır, ata mezarları buradadır. Çoğu köylü hayatını kaybedince geldiği son durak köyüdür. Vasiyeti budur.

Madenlere karşı mücadele yürütürken en çok karşılaştığımız vatandaş tepkisi, “Kalkınma sanayileşme gereklidir. Maden işletmesi bu köyde olmasın ama başka bölgeye yapılsın” olmuştu! Bu yanlış ve eksik bilinç önümüzde duran ve değiştirilmesi gereken en önemli meselelerimizdendir. Medeniyeti, kalkınmayı, sanayileşmeyi yeniden ekososyalist bir perspektif ile yeniden düşünmek zorundayız. Doğmamış çocuklara, henüz gelmemiş baharlara, yaşanmamış bütün canlı hayatlara sorumluluğumuzdur.

Medeniyet, ancak bizim için mümkün kılacağı gelecek göz önüne alınarak savunulabilir. Ekstraktivist bir anlayışla yapılan madencilik ile yani bir bölgedeki canlılığı yeryüzünden tümüyle silebilecek olan mega-madenlerin olduğu bir yerde medeniyetin varlığından bahsetmek mümkün mü? Elbette hayır! Veya medeniyet denilen şey sadece sanayi midir? Sadece ücret karşılığı yapılan bir işe sahip olmak mıdır? Ücretli kölelik düzeni huzur içinde yaşanan bir köy evinin, bir yaylanın yerini tutar mı? Bu soruların yanıtlarını gelin hep birlikte düşünelim ve nasıl bir hayat istediğimizin muhasebesini yapalım.

İşte burada sözü, bütün çağların filozofu Karl Marx’a bırakmayı öneriyorum. Ne demiş büyük filozof: “Bir kutupta servet birikimi, aynı zamanda karşı kutupta, yani kendi emeğinin ürününü sermaye olarak üreten sınıfın tarafında, sefaletin, işkencenin, köleliğin, cehaletin, vahşetin ve zihinsel yabancılaşmanın birikimidir.” (Kapital, 1. Cilt) Yine bir başka yerde: “İşçi ne kadar çok zenginlik üretirse… o kadar yoksullaşır. Emek sadece metalar üretmekle kalmaz; kendisini ve işçiyi de bir meta olarak üretir… İşçi, işinde kendini tüketir. Çalışırken kendi özgür fiziksel ve zihinsel enerjisini geliştiremez, aksine bedenini harap eder ve zihnini mahveder.” (1844 El Yazmaları)

Sevgili halkımız onurlu bir yaşam, özgürlük senin emekçi ellerindedir. Kapitalizmi, yani günbegün yaşadığınız bu düzeni ve onun eseri bu toplumu gündelik dilinde pek kullanmayan halkımız, sizi bir de ekstraktivizm kavramıyla tanıştırayım. Ekstraktivizm, bir avuç patronun emriyle yürütülen, vahşice doğanın tahrip edilmesine dayanan madencilikten başka bir şey değil. İnsanın (toplumun) acil ve yaşamsal ihtiyaçlarını karşılamak üzere, planlı bir madencilik değil. Plansızca, liberal piyasa düzeninde kâr ve rant için meta üretmek ve satmak zorunda olan sermaye sınıfının, insani sınır ve  ölçü tanımayan doğa talancı bir faaliyetidir ekstraktivizm.

Ektraktivizm, gasp etme ve el koyma yoluyla hayata geçirilen bir sömürü/işgal yöntemidir. İnsani ölçüleri yoktur! Doğanın hakları yoktur. Hiçbir canlı gündemlerinde olmaz. Varsa yoksa çok miktarda cevherin çıkarılıp kapitalist merkezlere nakledilmesidir. Böylesi bir faaliyet ile bu minerallerin savaş sanayiine aktarılması vardır. Nadir toprak elementlerinden de bahsediyoruz. Bunların çoğu savunma sanayiinde kullanılır. Belki bir kısmı tıp teknolojisi alanında insanlığın hizmetinde kullanılır. Keşke bütün madencilik faaliyetleri tüm insanların ihtiyaçlarını gözetse. Böylesi bir sistemi gene emekçi halkların iktidarında görebileceğiz ancak.

Raporda stratejik mineraller ve militarizm başlığında verilen bilgilere göre, “yeşil enerji” kılıfıyla pazarlanan nadir toprak elementleri ve stratejik mineraller (örn. Eskişehir-Beylikova) radyoaktif atık üretimiyle yaşamı imkânsız kılmaktadır. Bu elementlerin birincil kullanım alanı savunma sanayii ve emperyalist savaşlardır. Bu yağmacı faaliyet sonunda ne köy kalacak ne de kasaba! Anadolu’nun ormanları, dağları, ovaları, ırmakları kirlenecek ve rehabilite edilmesi imkânsız cehennem çukurlarına dönüştürülecek.

Ve eğer bu satırların yanındalarsa işçi sınıfına yeniden bizde seslenelim. İşçi sınıfının zincirlerinden başka kaybedecek bir şeyi yoktur. Kazanacakları bir dünya vardır. Anksiyete ile başı dönen birey-toplum özgürlüğe yönelmişse köyünü koruyacak bir halk gerçekliği de açığa çıkar. Bunu beklemek maddenin gereğidir.

“Bütün ülkelerin işçileri ve ezilen halklar, birleşin!” Bu kez Lenin’den yankılayarak bir kez de biz söyleyelim.

Köyün, kasaban şehrin büsbütün yaşam alanlarının geri dönüşü olmayacak bir biçimde yok ediliyor!  Toplulukları ekolojik yaşama yönelten politikalar acilen hayata geçirilmezse kayıplar ekolojik tahribat ve ekonomik talanla sınırlı kalmayacaktır. Raporda şöyle ifade ediliyor:

“Ekolojik yıkım; toplumsal ihtiyaçlardan kopuk ve plansızca gerçekleşen kapitalist üretim biçiminde sermayenin biteviye büyümesi için emeği daha derinlikli sömürmesi ve doğayı talan etmesinin bir sonucudur. Ekstraktivizm sadece çok geniş alanların kazılıp minerallerin ihracata yönlendirilmesi ve geride rehabilite edilmesi imkânsız cehennem çukurlarının, zehirli atık yığınlarının bırakılmasıyla sınırlı değildir. Çevreci bir kategoriden çok daha fazlası olarak tanımlanan ekstraktivizm politik bir kavramdır: Kapitalizmin dünya ile ilişki kurma biçimini, doğanın sermaye tarafından sahiplenilmesini ifade eder. Kazıp çıkarma bölgelerinden kapitalizmin egemen merkezlerine -hem emperyalist merkezlere hem de ülke içindeki sanayi merkezlerine- yalnızca malzemelerin değil, enerji ve emeğin de aktarılmasını sağlayan bir faaliyettir. Bu bağlamda ekstraktivizm salt ekonomik bir faaliyetten çok daha fazlasıdır. Kapitalizmin tarihi boyunca sömürgecilikten gelen uygulamalarıyla mülksüzleştirmeler ve müştereklere el koymalar, yasa dışı/yasa harici uygulamalar, emek sömürüsü, insan hakları ihlalleri, sosyal ilişkilerin metalaştırılması, asgari demokratik işleyişin aşındırılması, otoriter rejimler ve savaş siyaseti ekstraktivizmden ayrı düşünülemez; bunlar karşılıklı olarak birbirinden beslenir.”

Bütün bu gerçekler karşısında köylülerin, işçilerin ve kentli diğer emekçi kesimlerin, bir bütün olarak halkın birleşik bir cephede mücadele etmesi şart. Bunun için bir program önerisi yapıyor rapor. Çözümü sadece kamulaştırmada ve ihracat kısıtlamalarında aramıyor; zira bunlar da devlet eliyle ekstraktivizmin ötesinde bir şey getirmeyecektir. Kapitalizme karşı bilinçli bir mücadelenin örgütlenmesini, ekosistemin korunmasını, temel ihtiyaçların giderilmesini öngören politikalarla madencilik faaliyetlerinin büyük oranda sönümlenmesini sağlamak, bu yolda da öncelikli olarak ekolojik sakatlanmalara yol açan mega-madenciliği yasaklamak mutlaka gereklidir.

Kapitalist akıl, ruhsuz ve duygusuzdur. O düşünebilen beyni, insanlığın bütününü değil kendi sınıfının, sisteminin devamı için düşünür sadece. Dünyanın geleceği bile umrunda değildir. Bu anlamda insanlıktan yoksundur. Milyonlarca insanın fakirleşmesi üzerinden kurulan bir “zenginleşme”nin insan olmaya aykırı olduğunu idrak edemeyen bir kafaya sahiptir. Düşünmek bir eylem ise düşünebilen o akıl; kendi türünün ve hatta bütün türlerin yaşamlarının devamını hesaba katabilmelidir. Ama kapitalist akıl insan türünü bugün gezegende var eden kolektivite rasyonalitesinin dışındadır. Konu emperyalist kapitalist vahşi madenciliktir. Konuyu teorik olarak algılayabilmemize yarayan mega-madencilik uygulamasını ekstraktivizm kavramı içinde tanıyalım diyedir çabamız.

Polen Ekoloji Kolektifi tarafından yayınlanan Ekstraktivizmle Mücadele Raporunda yer alan madenleri gösteren harita’ya şuradan ulaşabilirsiniz: https://ekstraktivizm.ekolojienstitu.org/.